پس اكنون مخالفت ظاهر باطن را اگر از قصد باشد ، ريا خوانند و اخلاص بدان فوت شود ، و اگر از غير قصد باشد ، صدق بدان فايت گردد . و براى آن پيغامبر - صلى اللّه عليه و آله و سلم - گفت : اللَّهمّ اجعل سريرتي خيرا من علانيتى و اجعل علانيتى صالحة ، اى ، بار خداى ، نهان مرا به از آشكار من گردان ، و آشكار مرا شايسته كن . زيد بن حارث گفت كه چون سر و علانيهء بنده يكسان باشد ، آن انصاف است ، و چون سر به از علانيه باشد فضل است . و چون علانيه به از سر بود جور است . و گفته‌اند : إذا السّرّ و الاعلان في المؤمن استوا * فقد عزّ في الدّارين و استوجب الثّنا فان خالف الاعلان سرّا فما له * على سعيه فضل سوى الكدّ و العنا كما خالص الدّينار في السّوق نافق * و مغشوشه المردود لا يقتضي المنى اى ، چون سر و علانيه در مؤمن يكسان شود ، در هر دو سراى عزيز باشد و مستحق ثنا گردد . پس اگر علانيه سر را خلاف كند ، او را بر سعى خود فضلى نباشد جز رنج و عنا . چنان كه دينار خالص در بازار روان باشد ، و مغشوش رد كرده آرزوها روا نكند . و عطية بن عبد الغافر گفت كه چون نهان آدمى با آشكار او را موافق شود حق تعالى با فريشتگان به دو مباهات فرمايد و گويد : اين بندهء من است حقا . و معاوية بن قرة گفت كه راه نماييد مرا به كسى كه به شب بگريد و روز تبسم كند . و عبد الواحد گفت : حسن « 147 » چون به چيزى فرمودى كننده‌ترين مردمان بودى آن را ، و چون از چيزى باز داشتى گذارنده‌ترين مردمان بودى آن را ، و هرگز كسى نديدم كه سرّ او علانيهء او را ماننده‌تر از او بود . و عبد الرحمن زاهد گفت : الهى در آن چه [ 512 ] ميان من و مردمان است به امانت عمل كردم ، و در آن چه ميان من و تو است به خيانت . و بگريستى . و أبو يعقوب نهر جورى گفت : صدق موافقت حق است در سر و علانيه . پس اكنون برابرى سر علانيه را يكى از انواع صدق است . صدق ششم و آن عالىتر و عزيزتر آن است ، [ صدق است ] در مقامات دين ، چون صدق در خوف و رجا و تعظيم و زهد و رضا و حب و توكل و ديگر كارها . چه اين كارها را مبادى است و نام به ظهور اين اطلاق كرده شود ، پس آن را غايتها و حقيقتهاست . و صادق محقق آن است كه حقيقت آن يابد . و چون چيزى غالب شد و حقيقت آن تمام گشت ، صاحب آن را در آن صادق خوانند ، چنان كه گويند فلان در قتال صادق بود ، و گويند اين خوف صادق است ، و اين شهوت صادق است . و حق تعالى گفت :

--> ( 147 ) حسن بصرى .